{"id":765,"date":"2020-08-04T12:00:38","date_gmt":"2020-08-04T09:00:38","guid":{"rendered":"https:\/\/eskicagblog.istanbul.edu.tr\/?p=765"},"modified":"2021-09-01T00:08:52","modified_gmt":"2021-08-31T21:08:52","slug":"mikenler-bizim-icin-gercekten-ne-yapti-i","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/eskicagblog.istanbul.edu.tr\/?p=765","title":{"rendered":"Mikenler Bizim \u0130\u00e7in Ger\u00e7ekten Ne Yapt\u0131? I"},"content":{"rendered":"

Prof. Dr. Fahri I\u015f\u0131k, Akt\u00fcel Arkeoloji<\/em> dergisinin Internet sayfas\u0131nda \u201c\u0130lk Hellen Boyu Akhalar\u2019\u0131n \u00d6\u011frettikleri. Eme\u011fin S\u00f6m\u00fcr\u00fcs\u00fc 1\u201d (https:\/\/go.shr.lc\/2D1uu2p<\/a>) ve \u201c\u2018Avrupa’n\u0131n \u0130lk Y\u00fcksek K\u00fclt\u00fcr\u00fc\u2019: Akha! Eme\u011fin S\u00f6m\u00fcr\u00fcs\u00fc 2\u201d (https:\/\/go.shr.lc\/3fjnquZ<\/a>) ba\u015fl\u0131klar\u0131yla iki yaz\u0131 kaleme alm\u0131\u015f. \u0130lk yaz\u0131n\u0131n sonundaki \u201cEle\u015ftirel bir g\u00f6zle sorgulayarak, bilime katk\u0131 vermeniz dile\u011fiyle\u2026\u201d ifadesinden g\u00fc\u00e7 alarak ve ho\u015fg\u00f6r\u00fcs\u00fcne s\u0131\u011f\u0131narak yazd\u0131klar\u0131na kar\u015f\u0131 \u00e7e\u015fitli itirazlar\u0131m\u0131 dile getirmek istedim. Yaz\u0131lar\u0131ndan baz\u0131 pasajlar hakk\u0131nda tek tek na\u00e7izane fikirlerimi belirtmeden \u00f6nce, bu ilk b\u00f6l\u00fcmde metnin geneline dair baz\u0131 g\u00f6zlemlerimden bahsetmek isterim ki bunlar\u0131 ikinci yaz\u0131mda s\u00f6z konusu pasajlar\u0131 de\u011ferlendirirken daha da a\u00e7aca\u011f\u0131m.<\/p>\n

Prof. I\u015f\u0131k\u2019\u0131n yaz\u0131n\u0131n genelinde Mikenler i\u00e7in kulland\u0131\u011f\u0131 ifadelerin nesnelden ziyade \u00f6znel g\u00f6r\u00fc\u015fler i\u00e7erdi\u011fini s\u00f6yleyebilirim. Ba\u015fka uygarl\u0131klar\u0131n \u2013 Girit ve Anadolu \u2013 \u201cemeklerini s\u00f6m\u00fcren\u201d, \u00f6zg\u00fcn neredeyse hi\u00e7bir yenili\u011fe imza atmay\u0131p \u00f6teki halklar\u0131n ba\u015far\u0131lar\u0131 \u00fczerinde y\u00fckselen bir Miken portresi \u00e7\u0131km\u0131\u015f ortaya. Kullan\u0131lan ifadelerden baz\u0131lar\u0131: \u201ckendine \u00f6zg\u00fc tan\u0131mlanabilir bir Hellen sanat\u0131n\u0131 ve k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc yaratamayan, buldu\u011funa ve g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcne sahiplenerek ba\u015fkas\u0131n\u0131n eme\u011fini s\u00f6m\u00fcren bir Akha\u201d; \u201csanatta, yitirilen \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011fe ve refaha ko\u015fut giden bir \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u201d; \u201ckendi sanat\u0131n\u0131 yaratabilemeyi\u015fin \u00e7aresizli\u011fi\u201d; \u201ck\u00f6kende yaz\u0131s\u0131n\u0131 bile yaratamayan bir Akha k\u00fclt\u00fcr\u00fc\u201d; \u201cba\u015fka halklar\u0131n k\u00fclt\u00fcrel ve sanatsal yarat\u0131lar\u0131na \u2018sahiplenme\u2019 ve eme\u011fini \u2018s\u00f6m\u00fcrme\u2019 Hellen halklar\u0131n\u0131n tabiat\u0131nda vard\u0131r\u201d gibi. E\u011fer bu bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131 benimseyeceksek Ge\u00e7 Antik \u00c7a\u011f ya da Bizans k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc de ayn\u0131 torbaya koymam\u0131z gerekebilir (I\u015f\u0131k tersini savunacaksa bunun muhtemel sebebi, yabanc\u0131 bilim insanlar\u0131 taraf\u0131ndan Anadolu\u2019nun bu d\u00f6nemlerdeki rol\u00fcn\u00fcn\u00a0 hakk\u0131n\u0131n verilmesi olacak diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum, Mikenler yaz\u0131s\u0131ndan hareketle). \u00d6zellikle sonuncu ifadeyi hayli riskli bir yakla\u015f\u0131m olarak g\u00f6r\u00fcyorum. K\u00fclt\u00fcrlere ve halklara b\u00f6yle \u00f6zc\u00fc tan\u0131mlarla yakla\u015fmak, bunu sanki genlere i\u015flemi\u015f bir \u00f6zellik gibi g\u00f6stermek bizi do\u011fru yerlere g\u00f6t\u00fcrmeyecektir. Bu, \u201ch\u0131rs\u0131zl\u0131k \u00c7ingenelerin tabiat\u0131nda var\u201d demek kadar sak\u0131ncal\u0131 bir durum ortaya \u00e7\u0131kar\u0131yor.<\/p>\n

I\u015f\u0131k\u2019\u0131n as\u0131l meselesi, Yunanistan\u2019daki Miken egemenli\u011finin, erken Avrupa tarihinin d\u00f6n\u00fcm noktalar\u0131ndan biri yap\u0131lmas\u0131 ve Miken k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn neden ba\u015f tac\u0131 olamayaca\u011f\u0131 iddias\u0131n\u0131 da yukar\u0131daki nerdeyse su\u00e7lay\u0131c\u0131 tan\u0131mlarla peki\u015ftiriyor, \u00e7\u00fcnk\u00fc Mikenler bu yeri hak etmiyorlar; onlar hakk\u0131nda takdir edilen her \u015fey asl\u0131nda ba\u015fka k\u00fclt\u00fcrlerden \u2013Girit ve Anadolu \u2013 al\u0131nm\u0131\u015f. B\u00f6yle bakacak olursak \u00f6zellikle Makedonia\u2019yla yap\u0131lan sava\u015flarla fikri a\u00e7\u0131dan Yunan d\u00fcnyas\u0131n\u0131 \u201cs\u00f6m\u00fcrm\u00fc\u015f\u201d ve zaman\u0131nda bir avu\u00e7 h\u0131rs\u0131z, tecav\u00fczc\u00fc ve \u00e7apulcu taraf\u0131ndan kuruldu\u011fu bizzat kendi tarih\u00e7ileri taraf\u0131ndan anlat\u0131lan Roma\u2019y\u0131 ne yapaca\u011f\u0131z? Yoksa Roma\u2019n\u0131n Avrupa\u2019ya \u2013ve Anadolu\u2019ya \u2013 katk\u0131lar\u0131 Mikenlerinden s\u0131rf \u00e7ok daha \u00f6nemli oldu\u011fu i\u00e7in onu farkl\u0131 m\u0131 de\u011ferlendirmeliyiz? Hititler ya da Urartular hi\u00e7 mi s\u00f6m\u00fcrmediler? Onlar\u0131n t\u00fcm k\u00fclt\u00fcrel ve sanatsal ba\u015far\u0131lar\u0131 her anlamda \u00f6zg\u00fcn m\u00fcd\u00fcr? \u00d6zg\u00fcn olmasa bile her iki k\u00fclt\u00fcr\u00fcn Anadolu co\u011frafyas\u0131na yapt\u0131klar\u0131 katk\u0131n\u0131n \u00f6nemini azalt\u0131r m\u0131 bunlar? Elbette hay\u0131r; ge\u00e7mi\u015f k\u00fclt\u00fcrleri i\u00e7inde bulunduklar\u0131 ko\u015fullar \u00e7er\u00e7evesinde de\u011ferlendirmedi\u011fimiz s\u00fcrece anakronizme kaymam\u0131z ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz oluyor. Dolay\u0131s\u0131yla k\u00fclt\u00fcrler aras\u0131nda b\u00f6yle bir hiyerar\u015fi kurmak do\u011fru mu diye sormal\u0131y\u0131z. Kald\u0131 ki a\u015fa\u011f\u0131da vurgulayaca\u011f\u0131m \u00fczere Mikenleri Avrupa\u2019n\u0131n \u201cilk y\u00fcksek k\u00fclt\u00fcr\u00fc\u201d olarak de\u011ferlendirmenin \u2013 ba\u015fka k\u00fclt\u00fcrlerden ald\u0131klar\u0131ndan ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak ve bu ger\u00e7e\u011fi d\u0131\u015flamadan \u2013 ge\u00e7erli sebepleri oldu\u011fu kan\u0131s\u0131nday\u0131m.<\/p>\n

Fetih, katliam, s\u00f6m\u00fcr\u00fc, emperyalizm sadece Mikenlere \u00f6zg\u00fc tan\u0131mlar de\u011fil. Evet, Mikenler M\u00d6 1475-1450 aras\u0131nda bir tarihte Girit\u2019i i\u015fgal etmi\u015ftir ve elbette bu fetihle birlikte bir\u00e7ok yerel yenili\u011fi alm\u0131\u015flard\u0131r (Mykenai A ve B kuyu mezarlar\u0131 fetihten \u00e7ok \u00f6nce Giritli zanaatkarlar\u0131n Yunanistan\u2019da \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir zaten). Fakat bunu fetihle gelen hangi uygarl\u0131k yapmam\u0131\u015ft\u0131r ki? Osmanl\u0131lar Anadolu\u2019ya yerle\u015fince Bizans idari sisteminden ve sanat\u0131ndan hi\u00e7bir \u015fey almam\u0131\u015flar m\u0131d\u0131r? Roma bir\u00e7ok \u015feyi Yunan\u2019a bor\u00e7lu de\u011fil midir? K\u0131sacas\u0131 bu, ge\u00e7mi\u015fte her zaman g\u00f6rebilece\u011fimiz t\u00fcrden \u015fa\u015f\u0131r\u0131lmayacak, normal bir s\u00fcre\u00e7tir. \u0130nsanl\u0131\u011fa katk\u0131lar\u0131 ne olursa olsun, hi\u00e7bir imparatorluk bu yak\u0131\u015ft\u0131rmalardan ka\u00e7amaz. Mikenlerin emek s\u00f6m\u00fcr\u00fcs\u00fcnden bahsediyorsak, modern d\u00fcnyaya muazzam bir miras b\u0131rakm\u0131\u015f Yunan-Roma k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc de ayn\u0131 derecede su\u00e7lay\u0131c\u0131 ifadelerle mi de\u011ferlendirece\u011fiz? Aristoteles do\u011fal k\u00f6leli\u011fe inan\u0131yor diye felsefemizden \u00e7\u0131karmal\u0131 m\u0131y\u0131z? Atina Attika-Delos Deniz Birli\u011fi\u2019nden \u00e7\u0131kmak isteyen Mytilene\u2019de katliam yaparken, ayn\u0131 Atina\u2019n\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 g\u00fcven ortam\u0131 ve olanaklarla Methone gibi \u00f6nemsiz ve di\u011fer orta karar \u015fehirlerin yads\u0131namaz kazan\u00e7lar\u0131n\u0131 nas\u0131l de\u011ferlendirece\u011fiz? Benzer \u00f6rnekleri ku\u015fkusuz Anadolu devletleri ya da \u015fehirleri i\u00e7in de bulmak m\u00fcmk\u00fcn olacakt\u0131r kan\u0131mca. Yoksa I\u015f\u0131k\u2019\u0131n mant\u0131\u011f\u0131n\u0131 tersten \u00e7al\u0131\u015ft\u0131rarak \u201cAnadolu halklar\u0131n\u0131n tabiat\u0131nda s\u00f6m\u00fcr\u00fc yoktur\u201d mu diyece\u011fiz? Bu ne derece bilimsel olacakt\u0131r?<\/p>\n

Bu \u00f6rneklerin fark\u0131nda olarak, barda\u011f\u0131n dolu ve bo\u015f k\u0131sm\u0131n\u0131 birlikte g\u00f6stererek daha verimli bir de\u011ferlendirme yapamaz m\u0131y\u0131z? Mikenlerin sava\u015f\u00e7\u0131 eti\u011fine dayanan bir k\u00fclt\u00fcr oldu\u011fu ger\u00e7e\u011fi, Girit\u2019i fethetmesi, sanat\u0131n\u0131n Girit\u2019e \u00e7ok \u015fey bor\u00e7lu olmas\u0131, Anadolu\u2019dan ald\u0131\u011f\u0131 dini inan\u00e7lar ve teknik bilgiler onu \u201ck\u00f6t\u00fc\u201d, \u201cbeceriksiz\u201d, \u201ckolayc\u0131\u201d ya da \u201cilkel\u201d yapmaz. Bunlar\u0131n benzerlerine d\u00fcnya tarihinden bir\u00e7ok \u00f6rnek bulunabilir. Kendileri hakk\u0131nda bir tarih eseri vb. yazmam\u0131\u015f bir toplumun kafas\u0131na s\u0131rf arkeolojik malzemeye bakarak girebilir miyiz? Roma Yunanlardan ald\u0131klar\u0131n\u0131 kendi yazarlar\u0131 ve d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrleri arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla zaten ink\u00e2r etmiyor, a\u00e7\u0131k a\u00e7\u0131k yaz\u0131yordu gocunmadan en az\u0131ndan, ya Mikenler? I\u015f\u0131k\u2019\u0131n \u00f6znel tan\u0131mlar\u0131, kendisini savunma imk\u00e2n\u0131 bulunmayan bir topluma yap\u0131lm\u0131\u015f bir haks\u0131zl\u0131k de\u011fil midir?<\/p>\n

Genel GT\u00c7 Akdeniz d\u00fcnyas\u0131 i\u00e7inde Mikenlerin konumu onu \u00e7evresel (peripheral) bir oyuncu yap\u0131yor daha ziyade. GT\u00c7 s\u00fcper g\u00fc\u00e7leri aras\u0131nda ikincil bir g\u00fc\u00e7 oldu\u011fu s\u00f6ylenebilir. Ancak yine a\u015fa\u011f\u0131da de\u011finece\u011fim \u00fczere Yunanistan\u2019la s\u0131n\u0131rl\u0131 kal\u0131rsak yaz\u0131y\u0131 getirmesi,bir\u00f6rnek k\u00fclt\u00fcrel, b\u00fcrokratik ve siyasi uygulamalar vb. onu evet, Avrupa\u2019n\u0131n ilk y\u00fcksek k\u00fclt\u00fcr\u00fc yapar. Bu Mikenlerden \u00f6nce orada ya\u015fam\u0131\u015f yerel topluluklar\u0131n miras\u0131n\u0131 g\u00f6z ard\u0131 etmek de\u011fil, fakat nesnel bir olguyu ortaya koymakt\u0131r. Bunu s\u00f6ylemek di\u011fer k\u00fclt\u00fcrlerin Mikenlere yapt\u0131\u011f\u0131 katk\u0131lar\u0131 d\u0131\u015flamay\u0131 gerektirmez. Nas\u0131l aslen \u201cg\u00f6\u00e7ebe\u201d Urartu Asur ve Mezopotamya miras\u0131n\u0131 alarak Do\u011fu Anadolu\u2019nun \u00e7ehresini de\u011fi\u015ftirmi\u015fse, Mikenler de baz\u0131 a\u00e7\u0131lardan benzer bir \u015feyi Yunanistan\u2019da yapm\u0131\u015ft\u0131r denebilir. Ne Mikenler ne Asur ne Hitit ne de Urartu bunu yaparken yerel toplumlarla m\u00fczakere yolunu se\u00e7medi. Genelde oldu\u011fu gibi geli\u015fme \u201czorla\u201d sa\u011fland\u0131 (elbette her zaman de\u011fil ve Mikenler de buna d\u00e2hil). Hem Mikenler hem de Urartu y\u0131k\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda bu b\u00f6lgelerde ayn\u0131 t\u00fcrden bir siyasi yap\u0131lanman\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmam\u0131\u015f olmas\u0131, tam tersine siyasi fragmantasyonun ger\u00e7ekle\u015fmesi de ayr\u0131ca dikkat \u00e7ekici. Bu Urartular\u0131 ba\u015far\u0131s\u0131z yap\u0131yor mu mesela? Bu anlamda Mikenler tek ilk ne de tek \u00f6rnek. Hatta ileride a\u00e7aca\u011f\u0131m \u00fczere \u201cs\u00f6m\u00fcr\u00fc\u201d bile do\u011fru bir tan\u0131m say\u0131lmaz bu anlamda Mikenler i\u00e7in; bir\u00e7ok etkile\u015fim tipi aras\u0131nda sadece biri olabilir. I\u015f\u0131k Mikenler ya da antik Yunanlar\u0131n s\u00f6m\u00fcr\u00fcs\u00fcnden bahsederken, Girit\u2019in ya da Anadolu halklar\u0131n\u0131n hi\u00e7bir alanda “s\u00f6m\u00fcr\u00fc” yapmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 neye dayanarak s\u00f6yleyebiliriz? Knossos\u2019un adadaki egemenli\u011finin do\u011fas\u0131 nedir (adadaki merkezlerin peer-polity olarak de\u011ferlendirilmesi gerekti\u011fi de \u00f6ne s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr)? K\u00f6leci bir toplum de\u011filler mi? M\u00d6 3000\u2019lerden beri ili\u015fki i\u00e7inde oldu\u011fu M\u0131s\u0131r\u2019dan ne ald\u0131? Mikenlerin \u00e7a\u011fda\u015f\u0131 Hititler s\u00f6m\u00fcr\u00fc a\u00e7\u0131s\u0131ndan Mikenlerden farkl\u0131 m\u0131, farkl\u0131ysa hangi a\u00e7\u0131dan? Sicilleri temiz mi her alanda? Anadolu uygarl\u0131klar\u0131 \u201ctamamen\u201d \u00f6zg\u00fcn m\u00fcd\u00fcr? Ya da herhangi bir k\u00fclt\u00fcr\u00fcn b\u00fct\u00fcn\u00fcyle \u00f6zg\u00fcn oldu\u011funda s\u00f6z edilebilir mi? Ayn\u0131 \u015fekilde Mikenlerin \u201ctamamen\u201d kopyac\u0131 olduklar\u0131n\u0131 ileri s\u00fcrebilir miyiz? Bunlar i\u00e7in nesnel \u00f6l\u00e7\u00fctlerimiz var m\u0131d\u0131r? Romal\u0131lar\u0131n antik felsefede, sanatta, tragedyada, m\u00fczikte b\u00fcy\u00fck oranda Yunanlar\u0131 izlemeleri onlar\u0131 her \u015fekilde \u201ckopyac\u0131\u201d m\u0131 yapar? Bir uygarl\u0131\u011f\u0131n hangi alandaki kopyac\u0131l\u0131klar\u0131 onlar\u0131 toptan kopyac\u0131, orijinallikten yoksun ve s\u0131radan olarak nitelememizi sa\u011flar? Mikenlere “s\u00f6m\u00fcrgeci” yaftas\u0131n\u0131 yap\u0131\u015ft\u0131rmadan \u00f6nce b\u00fct\u00fcn bu sorular\u0131n cevaplanmas\u0131 gerekti\u011fine inan\u0131yorum. Bunun sebebi Mikenleri y\u00fcceltme iste\u011fim de\u011fil, ama cevaplar\u0131 ortaya koymad\u0131k\u00e7a hakkaniyetli bir de\u011ferlendirme yapamayaca\u011f\u0131m\u0131za inan\u0131yorum.<\/p>\n

Ayn\u0131 \u015fekilde, Mikenler I\u015f\u0131k\u2019\u0131n da belirtti\u011fi gibi Linear B\u2019yi Linear A\u2019dan t\u00fcretmi\u015flerdir, ama s\u0131rf bu y\u00fczden onlar\u0131 \u201calfabeleri bile kopya\u201d diyerek k\u00fc\u00e7\u00fcmsemek do\u011fru mudur? Mikenlerin yaz\u0131y\u0131 Minoslulara k\u0131yasla \u00e7ok daha etkili, muntazam \u015fekilde, b\u00fcrokratik ama\u00e7lara \u00e7ok daha uygun olarak verimli kullanabilmeleri \u00f6zg\u00fcn bir ba\u015far\u0131 de\u011fil midir mesela? Di\u011fer s\u00fcper g\u00fc\u00e7lerin tan\u0131d\u0131\u011f\u0131, ili\u015fki kurdu\u011fu bir g\u00fc\u00e7 h\u00e2line gelmek ba\u015far\u0131 de\u011fil midir? \u00d6rnekler \u00e7o\u011falt\u0131labilir: Kopais G\u00f6l\u00fc\u2019n\u00fcn drenajla kurutulmas\u0131, Miken surlar\u0131nda g\u00f6r\u00fclen teknik beceri (tekni\u011fin Anadolu\u2019dan gelme ihtimalinden ayr\u0131 olarak bunu uygulama ba\u015far\u0131s\u0131ndan bahsediyorum), diplomatik ve ticari faaliyetler, paral\u0131 asker olarak pop\u00fclerlikleri (muhtemelen M\u0131s\u0131r bunlardan yararlanm\u0131\u015ft\u0131) vb. Ne var ki I\u015f\u0131k Mikenlerin \u201cs\u00f6m\u00fcr\u00fcs\u00fcnden\u201d bahsederken sadece sanat, baz\u0131 dini inan\u00e7lar, mimari tekniklerden \u00f6teye ge\u00e7miyor. Yukar\u0131da de\u011findi\u011fim alanlardaki geli\u015fmeler ve ba\u015far\u0131lar\u0131 kime atfedebiliriz o halde? Bir k\u00fclt\u00fcr\u00fc, I\u015f\u0131k\u2019\u0131n sadece belirli alanlardaki \u201cyetersizli\u011fi\u201dne dair savlar\u0131 y\u00fcz\u00fcnden toptan g\u00f6zden mi \u00e7\u0131karaca\u011f\u0131z?<\/p>\n

Elbette bunlar\u0131n \u00e7ok \u00f6nemli ba\u015far\u0131lar olmad\u0131\u011f\u0131, Mezopotamya, M\u0131s\u0131r ve Girit\u2019teki geli\u015fmelerle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda \u201cs\u00f6n\u00fck\u201d kald\u0131klar\u0131 iddia edilebilir. Ama zaten bahsetti\u011fim gibi Tun\u00e7 \u00c7a\u011f\u0131 Akdeniz\u2019i genelinde Mikenlerin \u2013 M\u0131s\u0131r, Asur, Hitit, K\u0131br\u0131s, Suriye k\u0131y\u0131 \u015fehirleri yan\u0131nda \u2013 \u00e7evresel bir oyuncu oldu\u011fu genel kabul g\u00f6r\u00fcr. Buna ra\u011fmen \u2013 kendimi tekrar etme pahas\u0131na \u2013 Hititlerin Ahhiyawa kral\u0131na Akdeniz Tun\u00e7 \u00c7a\u011f\u0131\u2019n\u0131n s\u00fcper g\u00fc\u00e7lerine \u2013Asur, M\u0131s\u0131r, elbette Hitit- mahsus \u201ckarde\u015fim\u201d unvan\u0131yla hitap etmesi veya Kom el- Hatan yaz\u0131tlar\u0131nda M\u0131s\u0131r el\u00e7ilerinin ziyaret ettikleri anla\u015f\u0131lan merkezler aras\u0131nda Miken yerle\u015fimlerinin bulunmas\u0131, onlar\u0131n \u201cd\u0131\u015fardan\u201d bir oyuncu olarak ba\u015far\u0131lar\u0131na ve \u00f6nemlerine dair bir ipucu de\u011fil midir?<\/p>\n

I\u015f\u0131k, Mikenleri \u201cy\u00fcksek k\u00fclt\u00fcr\u201d yapan \u015feyler onlar taraf\u0131ndan Anadolu ve Girit eme\u011finin s\u00f6m\u00fcr\u00fclmesiyle ger\u00e7ekle\u015fti\u011fine g\u00f6re, Mikenleri nas\u0131l b\u00f6yle bir ifadeyle onurland\u0131rabiliriz diye soruyor. Anlad\u0131\u011f\u0131m kadar\u0131yla bu unvan\u0131 \u201cd\u0131\u015fland\u0131\u011f\u0131n\u0131\u201d s\u00f6yledi\u011fi Girit\u2019in daha fazla hak etti\u011fini (Anadolu\u2019nun katk\u0131lar\u0131n\u0131 da vurgulayarak), ama akademik \u00e7evrelerin bunu g\u00f6rmezden geldi\u011fini iddia ediyor. Ancak Giritliler de en az Mikenler kadar eski Avrupa\u2019n\u0131n par\u00e7as\u0131 say\u0131lan bir uygarl\u0131k. Giritlilerin ne kadar \u201cAvrupal\u0131\u201d oldu\u011fu tart\u0131\u015f\u0131labilir; ben daha ziyade bir Akdeniz k\u00fclt\u00fcr\u00fc olarak g\u00f6rmeye meyilliyim, fakat Mikenler ve sonras\u0131nda antik Yunanlar i\u00e7in Girit\u2019in \u00f6nemini yads\u0131yamay\u0131z. Dini, edebi (Homeros destanlar\u0131ndaki stat\u00fcs\u00fc), sanatsal etkileri \u015f\u00fcphesiz olmu\u015ftur ve Thukydides\u2019in bir Minos deniz imparatorlu\u011fundan s\u00f6z etmesi bo\u015funa de\u011fildir. Dolay\u0131s\u0131yla Girit\u2019i Yunanistan ve daha genel olarak Akdeniz i\u00e7inde iki farkl\u0131 d\u00fczlemde almak daha makul g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. B\u00f6yle bakarsak evet, bir yan\u0131yla Avrupa\u2019ya d\u00e2hil edilmelidir, ancak asla Mikenler kadar \u201cAvrupal\u0131\u201d olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek gerekir. Bu hem yaz\u0131lar\u0131n\u0131n (Hint-Avrupa dil ailesine mensup de\u011fildir) hem de maddi k\u00fclt\u00fcrlerinin (k\u0131smen Neolitik\u2019te Anadolu\u2019dan gelen n\u00fcfusun etkisi olmal\u0131d\u0131r; ayr\u0131ca Yak\u0131ndo\u011fu’dakine benzer bir h\u00fck\u00fcmdar ikonografisi ve yaz\u0131 gelene\u011fi yoktur; kad\u0131nlar ikongrafide \u00e7ok daha g\u00f6r\u00fcn\u00fcrd\u00fcr vs.) bize s\u00f6yledikleriyle desteklenebilir. \u0130ki uygarl\u0131\u011f\u0131n da ikonografik, dini ve siyasal karakterleri a\u00e7\u0131k\u00e7a birbirinden farkl\u0131d\u0131r. Mikenler, onlara \u201cMikenler\u201d denecek kadar \u00f6zg\u00fcn \u00f6zelliklere sahiptir. Ancak \u015funu unutmamal\u0131y\u0131z: Hem Minos hem de Miken k\u00fclt\u00fcrleri \u201cikincil\u201d devletlerdir, yani buradaki merkezler ba\u015fka yerlerdeki daha geli\u015fmi\u015f \u201cbirincil\u201d devletlerle (M\u0131s\u0131r, Suriye, Mezopotamya) temaslar\u0131yla e\u015f zamanl\u0131 olarak kurulmu\u015flard\u0131r. Girit merkezleri daha Saraylar \u00d6ncesi D\u00f6nem\u2019de bu b\u00f6lgelerle temas h\u00e2lindeydi. Girit ve Miken merkezleri egemenlik alanlar\u0131 1500 kilometrekareyi ge\u00e7meyen nispeten k\u00fc\u00e7\u00fck siyasi birimlerdi; yani zaten bir anlamda \u201ckendi halinde\u201d varl\u0131klar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcren peer-polity<\/em> (rekabet\u00e7i te\u015fhir ve em\u00fclasyonun e\u015flik etti\u011fi mal ve fikir al\u0131\u015fveri\u015fi) olu\u015fumlardan bahsediyoruz. O halde I\u015f\u0131k\u2019\u0131n \u201cs\u00f6m\u00fcr\u00fc\u201d temelli, bir tarafta etken (Mikenler) ve di\u011fer tarafta edilgen (Girit, Anadolu) roller y\u00fckleyen a\u00e7\u0131klamas\u0131n\u0131n kar\u015f\u0131s\u0131nda ba\u015fka bir sav \u00f6ne s\u00fcrmek gayet m\u00fcmk\u00fcn.<\/p>\n

Dahas\u0131 Mikenler her \u015feylerini Girit\u2019ten almam\u0131\u015ft\u0131. Minoslular grup odakl\u0131 ve uyuma dayal\u0131 i\u015fbirlik\u00e7i stratejiler izlerken, Miken merkezleri her bir merkeze ve lidere \u00f6zg\u00fc bireysel a\u011flarla ve servetin elde edilmesi ve korunmas\u0131 (Linear B tabletleri bu konuda a\u00e7\u0131kt\u0131r) \u00fczerinden gitmi\u015ftir. Demek istedi\u011fim, Mikenler daha \u00f6nce Yunanistan\u2019da olmayan bir idari sistem kurmu\u015f ve b\u00f6ylece belirli bir birlik sa\u011flam\u0131\u015flard\u0131r. Mimari, sanat, yaz\u0131, b\u00fcrokrasi, diplomasi vb. alan\u0131nda yapt\u0131klar\u0131n\u0131 bu a\u00e7\u0131dan Hitit\u2019in Orta Anadolu ya da Urartu\u2019nun Do\u011fu Anadolu\u2019da yapt\u0131klar\u0131yla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131p \u201cy\u00fcksek k\u00fclt\u00fcr\u201d tan\u0131m\u0131 yapmak yanl\u0131\u015f olmayacakt\u0131r. Mikenlerin I\u015f\u0131k\u2019\u0131n bak\u0131\u015f\u0131yla \u201chaz\u0131ra konmalar\u0131\u201d bu a\u00e7\u0131dan \u00f6nem arz etmiyor bence; ortada yads\u0131namayacak yaz\u0131l\u0131 ve arkeolojik bulgular var. Yani Girit ve Anadolu katk\u0131s\u0131n\u0131 – isterseniz \u201cs\u00f6m\u00fcr\u00fcs\u00fcn\u00fc\u201d \u2013 kabul etti\u011fimizde de bu ger\u00e7ek de\u011fi\u015fmeyecek.\u00a0 I\u015f\u0131k yaz\u0131s\u0131nda Mikenlerin kendi i\u00e7 dinamiklerini ve \u00f6zg\u00fcn olarak nitelendirebilece\u011fimiz \u00f6zelliklerini yok say\u0131yor. E\u011fer bir Miken k\u00fclt\u00fcr\u00fc ve egemenli\u011fi \u2013y\u00fcksek k\u00fclt\u00fcr\u00fc- varsa Yunanistan\u2019da, bunda Mikenlerin hi\u00e7bir becerisinin (ister siyasi, ister diplomatik, ister ekonomik, ister askeri) rol\u00fc bulunmuyor mu? Yani \u201cy\u00fcksek k\u00fclt\u00fcr\u201dle anlat\u0131lmak istenenin I\u015f\u0131k\u2019\u0131n \u00fczerinde durdu\u011fu sanat, mimari veya dini inan\u00e7lardan ibaret oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmemeliyiz. Burada bence kastedilen, Miken toplumunun t\u00fcm \u00f6zelliklerinin bize g\u00f6sterdi\u011fi kan\u0131tlar. Dolay\u0131s\u0131yla Girit\u2019in \u201cAvrupal\u0131 olmayan\u201d k\u00fclt\u00fcr\u00fcyle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda Mikenler \u201cAvrupa\u2019n\u0131n y\u00fcksek k\u00fclt\u00fcr\u00fc\u201d ifadesini bu anlamda daha fazla hak etmektedir kan\u0131mca. Yine tekrar pahas\u0131na Urartu \u00f6rne\u011fine d\u00f6nelim: Urartu yaz\u0131y\u0131 Do\u011fu Anadolu\u2019ya ilk kez getiren uygarl\u0131k olarak \u00f6v\u00fcl\u00fcr bizler taraf\u0131ndan, ama asl\u0131nda Asur \u00e7ivi yaz\u0131s\u0131n\u0131 getirmi\u015flerdir, kendi \u00f6zg\u00fcn yaz\u0131lar\u0131n\u0131 icat etmemi\u015flerdir. \u00d6yleyse bu Urartular\u0131n genel ba\u015far\u0131s\u0131n\u0131 g\u00f6lgeler mi? Urartu Do\u011fu Anadolu\u2019nun \u201cy\u00fcksek k\u00fclt\u00fcr\u00fc\u201d s\u0131fat\u0131n\u0131 hak eder mi, etmez mi? Sadece yaz\u0131 da de\u011fil: Urartular h\u00fck\u00fcmdarl\u0131k sembollerini, sanat\u0131n\u0131 ve daha bir\u00e7ok \u015feyi Asur\u2019dan alm\u0131\u015ft\u0131r. Urartu\u2019yu Mikenlerden farkl\u0131 k\u0131lan nedir? \u201cBizden\u201d olmalar\u0131 m\u0131? Neden onlar\u0131 \u00f6verken Mikenleri yeriyoruz? Ku\u015fkusuz e\u011fer bir s\u00f6m\u00fcr\u00fcden bahsedilecekse eski\u00e7a\u011fda, bunun markas\u0131 ne tek ba\u015f\u0131na Mikenlerdir ne de antik Yunanlar. Mikenler Anadolu\u2019dan ve Girit\u2019ten bir \u015feyler alm\u0131\u015flarsa benzer \u015fekilde Anadolu uygarl\u0131klar\u0131 da Mezopotamya ve M\u0131s\u0131r\u2019dan, Yunanistan\u2019dan ve Girit\u2019ten \u00e7e\u015fitli unsurlar\u0131 b\u00fcnyelerine katm\u0131\u015flard\u0131r. D\u00fcnyan\u0131n belki de ilk uluslararas\u0131 a\u011f\u0131n\u0131n kuruldu\u011fu Akdeniz Tun\u00e7 \u00c7a\u011f\u0131\u2019nda bu da \u00e7ok do\u011fal kar\u015f\u0131lanmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Mikenlerden \u00f6nce b\u00f6lgede bir siyasi birli\u011fin olmad\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131k. \u00c7e\u015fitli yerel beyliklerden veya Lerna gibi merkezlerden s\u00f6z etmek m\u00fcmk\u00fcn. Mikenlerin Yunanistan\u2019a ortak mimari, sanat, ikonografi, dini inan\u00e7, yaz\u0131, b\u00fcrokrasi gibi bir\u00e7ok \u201cuygarl\u0131k\u201d unsurunu getirdi\u011fini ink\u00e2r m\u0131 edece\u011fiz? Bu a\u00e7\u0131dan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda evet, ilk \u201cy\u00fcksek\u201d (ya da \u201cgeli\u015fmi\u015f\u201d) k\u00fclt\u00fcr olarak kabul edebiliriz. Fakat yine ve yine \u015funu \u00f6zellikle vurgulamam gerekiyor: Bu ba\u015far\u0131, yani GT\u00c7\u2019de s\u00f6z konusu alanlarda g\u00f6r\u00fclen geli\u015fmeler ve Yunanistan \u00e7ap\u0131nda farkl\u0131 merkezlerin bir\u00f6rnek uygulamalar\u0131 (\u00f6zellikle ikonografi, Linear B b\u00fcrokrasisi, din, mimari), Mikenlerin ba\u015fka k\u00fclt\u00fcrlerden bir\u00e7ok \u015fey ald\u0131\u011f\u0131 ger\u00e7e\u011fini d\u0131\u015flamaz, t\u0131pk\u0131 Urartu\u2019da oldu\u011fu gibi.<\/p>\n

B\u00fct\u00fcn bunlardan benim \u201cAvrupamerkezci\u201d bir d\u00fc\u015f\u00fcnceye sahip oldu\u011fum, Anadolu uygarl\u0131klar\u0131n\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fcmsedi\u011fim sonucu \u00e7\u0131kmaz umar\u0131m. Anadolu\u2019nun Yunanistan\u2019a katk\u0131s\u0131 kadar Yunan k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn de Anadolu\u2019ya kazand\u0131rd\u0131klar\u0131ndan bahsetmek, bu etkile\u015fimleri iki ucu a\u00e7\u0131k ve t\u00fcm taraflar\u0131n kazan\u00e7l\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 bir s\u00fcre\u00e7 olarak g\u00f6rmek daha makul gibi geliyor bana. Demek istedi\u011fim burada \u201cemek s\u00f6m\u00fcr\u00fcs\u00fc\u201dne indirgenemeyecek kadar (hi\u00e7 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemiyorum) karma\u015f\u0131k dinamiklerin s\u00f6z konusu oldu\u011fudur. Anadolu\u2019nun da Girit\u2019in de Miken\u2019in de \u00f6zg\u00fcn yanlar\u0131 vard\u0131r ve birbirlerinden \u00e7e\u015fitli yollarla etkilenmi\u015flerdir. Bu etkile\u015fimin de illa tek tarafl\u0131, yani Mikenlerin fatih ve s\u00f6m\u00fcr\u00fcyle aktif, Girit ve Anadolu\u2019nun fethedilen ve s\u00f6m\u00fcr\u00fclen olarak pasif rollerle ger\u00e7ekle\u015fti\u011fini s\u00f6ylemek s\u00f6z konusu k\u00fclt\u00fcrlere haks\u0131zl\u0131k yapmak gibi geliyor bana. Buna ba\u011fl\u0131 bir di\u011fer mesele de \u201cs\u00f6m\u00fcr\u00fc\u201d kelimesinin kendisi. Neden \u201cetkile\u015fim\u201d, \u201cilham\u201d, \u201csentez\u201d ya da mesela Roma\u2019n\u0131n yerel k\u00fclt\u00fcrlerle ili\u015fkisi i\u00e7in kullan\u0131lan \u201ccreolization\u201d gibi tan\u0131mlar m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil? Bu terimlerle a\u00e7\u0131klanabilecek bir\u00e7ok k\u00fclt\u00fcrel, sanatsal, dinsel vb. al\u0131\u015fveri\u015f s\u00f6z konusuyken s\u00f6m\u00fcr\u00fcy\u00fc m\u00fcmk\u00fcn tek<\/strong> etkile\u015fim dinamosuymu\u015f gibi g\u00f6stermemiz do\u011fru mudur? \u00d6zetle Fahri I\u015f\u0131k Mikenlerin Girit ve Anadolu\u2019dan \u00e7e\u015fitli k\u00fclt\u00fcrel, mimari (duvar \u00f6rg\u00fc teknikleri ve poternler) ve dini (kendisi de\u011finmiyor ama mesela Ahhiyawa ve Lazpa tanr\u0131lar\u0131n\u0131n II. Mur\u015fili\u2019nin hastal\u0131\u011f\u0131na \u00e7are i\u00e7in getirilmesi ya da Linear B tabletlerinde ge\u00e7en Athena Potnia\u2019n\u0131n (a-ta-na po-ti-ni-ja) Anadolu\u2019da gelmi\u015f olma ihtimali vb.) unsurlar\u0131 alm\u0131\u015f olduklar\u0131n\u0131 s\u00f6ylerken elbette hakl\u0131; sorun buna nas\u0131l yakla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131yla ilgili daha \u00e7ok.<\/p>\n

Bir di\u011fer \u00e7ekincem I\u015f\u0131k\u2019\u0131n yaz\u0131da benimsedi\u011fi bilimsel metodolojiyle ilgili. Metinde baz\u0131 bilim insanlar\u0131na ve eserlerine at\u0131flar var. Fakat dikkatimi \u00e7eken \u015fey, bu eserlerin hayli eski tarihli olmalar\u0131: Spyridon Marinatos\u2019un Kreta und Mykenische Hellas<\/em>\u2019\u0131 1959\u2019da, Arif M\u00fcfid Mansel\u2019in Ege ve Yunan Tarihi<\/em> 1947\u2019de, Fritz Schachermeyr\u2019in Zur Rasse und Kultur im minoischen Kreta<\/em>\u2019s\u0131 1939\u2019da, Rudolf Naumann\u2019\u0131n Architektur Kleinasiens<\/em>\u2019\u0131 1959\u2019da, Friedrich Matz\u2019\u0131n Kreta und fr\u00fches Griechenland<\/em>\u2019\u0131 1975\u2019te bas\u0131lm\u0131\u015f. Pierre Demargne\u2019nin de ad\u0131 ge\u00e7iyor, fakat hangi eserinden al\u0131nt\u0131 yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 metinde belirtilmiyor. Bununla birlikte eserlerine bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda genellikle 50-60\u2019larda \u00fcretken oldu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz. S\u00f6z konusu yazarlar\u0131n aktif olduklar\u0131 tarihlerden sonra yap\u0131lm\u0131\u015f \u00e7al\u0131\u015fmalara hi\u00e7bir at\u0131fta bulunulmuyor. Bu zaman dilimi i\u00e7inde yeni fikirlerin, a\u00e7\u0131klamalar\u0131n, yakla\u015f\u0131mlar\u0131n ve arkeolojik\/filolojik bulgular\u0131n \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u2013 ki bunlardan baz\u0131lar\u0131 I\u015f\u0131k\u2019\u0131n savlar\u0131n\u0131 destekler nitelikte de olabilir \u2013 kabul etmemiz gerekir. \u00dcstelik Linear B\u2019yle ilgili \u00e7ok \u00f6nemli ilerlemeler kaydedildi ki bunlar Mikenleri I\u015f\u0131k\u2019\u0131n \u201cilkel\u201d ve \u201cbasit\u201d gibi tan\u0131mlar\u0131ndan rahatl\u0131kla \u00e7\u0131kar\u0131p\u00a0 b\u00fcrokratik ve geli\u015fmi\u015f bir toplum (ya da \u201cy\u00fcksek k\u00fclt\u00fcr\u201d) olarak g\u00f6rmemize b\u00fcy\u00fck katk\u0131 sa\u011flad\u0131lar.<\/p>\n

D\u00fcr\u00fcst olmak ad\u0131na \u015funu da ifade etmek isterim: I\u015f\u0131k\u2019\u0131n zaman zaman s\u00f6z etti\u011fi kendi eserlerinde daha yeni kaynaklara yer vermesi muhtemel ve yaz\u0131da kaynak\u00e7a bulunmamakla birlikte yeni kaynaklara da ba\u015fvurmu\u015f olma ihtimaline yer b\u0131rak\u0131yorum. Ayr\u0131ca derginin niteli\u011fi b\u00f6yle bir metin i\u00e7in de uygun olmayabilir. Yine de sadece elimizdeki metin ba\u011flam\u0131nda konu\u015fursak, I\u015f\u0131k kendi fikrini destekleyen kaynaklara yer verirken, buna kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kanlardan bahsetmiyor. Bu da sav\u0131n\u0131n g\u00fcc\u00fcn\u00fc zay\u0131flat\u0131yor, \u00e7\u00fcnk\u00fc aleyhte g\u00f6r\u00fc\u015flere sahip bilim insanlar\u0131n\u0131n isimlerini, eserlerini, \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131ndan al\u0131nt\u0131lar\u0131 vererek onlarla tart\u0131\u015fm\u0131yor. Burada bir meydan okuma var, ama \u015f\u00fcphe duymaks\u0131z\u0131n ikna olabilmemiz i\u00e7in I\u015f\u0131k\u2019\u0131n kar\u015f\u0131t iddialar\u0131 net bir \u015fekilde aktararak onlar\u0131 tek tek \u00e7\u00fcr\u00fctmesini bekleriz. Bu ele\u015ftirimi tamamen bu yaz\u0131 \u00e7er\u00e7evesinde yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131 yeniden vurgulamak isterim. Kendisinin ba\u015fka mecralardaki makaleleri bunu yap\u0131yor olabilir.<\/p>\n

I\u015f\u0131k iddialar\u0131n\u0131n aleyhinde fikirleri al\u0131nt\u0131lay\u0131p \u00e7\u00fcr\u00fctmek yerine, kendi fikrini destekleyen \u00e7al\u0131\u015fmalara at\u0131fta bulunuyor. Ancak genel olarak bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, asl\u0131nda I\u015f\u0131k\u2019\u0131n bu yaz\u0131lar\u0131 yazmas\u0131n\u0131n sebebi do\u011fal olarak kendisi taraf\u0131ndan ele\u015ftirilen baz\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015flerin varl\u0131\u011f\u0131, yoksa bu yaz\u0131lar\u0131 kaleme almas\u0131n\u0131n bir anlam\u0131 olmaz. Fakat bu g\u00f6r\u00fc\u015flerin tam olarak ne anlatt\u0131\u011f\u0131, neyi savundu\u011fu konusunda tatmin edici bir bilgiye sahip olam\u0131yoruz. Mu\u011flak \u015fekilde b\u00f6yle fikirlerin ortada dola\u015ft\u0131\u011f\u0131na dair bir izlenimimiz var, fakat asl\u0131nda ger\u00e7ekten ne dediklerini bilmiyoruz, sadece I\u015f\u0131k\u2019\u0131n bunlar hakk\u0131ndaki yorumlar\u0131n\u0131 okuyoruz ve bu da tek tarafl\u0131 bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 sunuyor bize.<\/p>\n

\u00d6zet olarak, Mikenleri ya da herhangi bir eski k\u00fclt\u00fcr\u00fc bu \u015fekilde tan\u0131mlanmakla meseleyi do\u011fru tart\u0131\u015fmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Yoksa Mikenlerin Anadolu ve Girit\u2019ten ald\u0131klar\u0131n\u0131 ink\u00e2r edecek de\u011filim elbette. Fakat toptanc\u0131 ve \u00e7ok \u00f6znel bir bak\u0131\u015fla Mikenleri tamamen g\u00f6rmezden gelmek ya da ba\u015far\u0131lar\u0131n\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fcmsemek bizi sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir de\u011ferlendirmeden al\u0131koyacakt\u0131r. Bir k\u00fclt\u00fcr\u00fc \u00f6nyarg\u0131larla \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n sak\u0131ncalar\u0131 konusunda herkesin hemfikir olaca\u011f\u0131na eminim. Daha ziyade, amiyane tabiriyle \u201ci\u015fler o zamanlar \u00f6yle y\u00fcr\u00fcyordu\u201d bak\u0131\u015f\u0131yla olaylar\u0131 \u00f6ncelikle kendi mant\u0131\u011f\u0131 i\u00e7inde incelemenin \u00e7ok daha nesnel (asla tamamen nesnel olamay\u0131z) bir i\u00e7g\u00f6r\u00fc sa\u011flayaca\u011f\u0131na inan\u0131yorum.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Prof. Dr. Fahri I\u015f\u0131k, Akt\u00fcel Arkeoloji dergisinin Internet sayfas\u0131nda \u201c\u0130lk Hellen Boyu Akhalar\u2019\u0131n \u00d6\u011frettikleri. Eme\u011fin S\u00f6m\u00fcr\u00fcs\u00fc 1\u201d (https:\/\/go.shr.lc\/2D1uu2p) ve \u201c\u2018Avrupa’n\u0131n \u0130lk Y\u00fcksek K\u00fclt\u00fcr\u00fc\u2019: Akha! Eme\u011fin S\u00f6m\u00fcr\u00fcs\u00fc 2\u201d (https:\/\/go.shr.lc\/3fjnquZ) ba\u015fl\u0131klar\u0131yla iki yaz\u0131 kaleme alm\u0131\u015f. \u0130lk yaz\u0131n\u0131n sonundaki \u201cEle\u015ftirel bir g\u00f6zle sorgulayarak, bilime katk\u0131 vermeniz dile\u011fiyle\u2026\u201d ifadesinden g\u00fc\u00e7 alarak ve ho\u015fg\u00f6r\u00fcs\u00fcne s\u0131\u011f\u0131narak yazd\u0131klar\u0131na kar\u015f\u0131 \u00e7e\u015fitli itirazlar\u0131m\u0131 dile … <\/p>\n