{"id":786,"date":"2020-08-18T17:46:25","date_gmt":"2020-08-18T14:46:25","guid":{"rendered":"https:\/\/eskicagblog.istanbul.edu.tr\/?p=786"},"modified":"2021-08-31T23:27:23","modified_gmt":"2021-08-31T20:27:23","slug":"mikenler-bizim-icin-gercekten-ne-yapti-ii","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/eskicagblog.istanbul.edu.tr\/?p=786","title":{"rendered":"Mikenler Bizim \u0130\u00e7in Ger\u00e7ekten Ne Yapt\u0131? II"},"content":{"rendered":"

Bu yaz\u0131n\u0131n ilk b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde\u00a0 Prof. Dr. Fahri I\u015f\u0131k’\u0131n Akt\u00fcel Arkeoloji<\/em> sayfas\u0131ndaki Mikenlerle ilgili iki makalesine dair genel itirazlar\u0131m\u0131 belirtmi\u015ftim (ilk b\u00f6l\u00fcm ve I\u015f\u0131k’\u0131n yaz\u0131s\u0131na ait ba\u011flant\u0131lar i\u00e7in: https:\/\/go.shr.lc\/3fpmTI1<\/a>). \u0130kinci b\u00f6l\u00fcmde ise baz\u0131 ifadelerini al\u0131nt\u0131lay\u0131p ele\u015ftirilerimi daha ayr\u0131nt\u0131l\u0131 ortaya koymak istedim. Koyu renkli ifadeler I\u015f\u0131k’a aittir.<\/p>\n

Bu ger\u00e7e\u011fe kar\u015f\u0131n; birbirlerine akrabal\u0131k ba\u011f\u0131yla ba\u011fl\u0131 derebeyliklerle y\u00f6netilen, gerekti\u011finde birle\u015febilen Akha kent devletlerinin t\u00fcm\u00fcn\u00fcn, bir tekinin ad\u0131yla \u2018Mykenler\u2019 olarak yanl\u0131\u015f tan\u0131m\u0131nda \u0131srar, \u201cal\u0131\u015f\u0131ld\u0131\u201d gibi bilimd\u0131\u015f\u0131 bir gerek\u00e7eye dayand\u0131r\u0131lamaz.<\/strong><\/p>\n

\u0130lk bak\u0131\u015fta bu do\u011fru bir itiraz gibi g\u00f6r\u00fcnse de Klasikbilimler ya da tarihle u\u011fra\u015fanlar, ger\u00e7ek olgular\u0131 tam anlam\u0131yla yans\u0131tmayan, fakat yerle\u015fmi\u015f, dolay\u0131s\u0131yla kullan\u0131\u015fl\u0131 oldu\u011fu i\u00e7in tercih edilen b\u00f6yle terimlere her zaman rastlarlar. Burada da durum farkl\u0131 de\u011fil. Terimin kapsay\u0131c\u0131 olmay\u0131\u015f\u0131, bunu kullananlar\u0131n neden bahsettiklerini bilmiyor olduklar\u0131 anlam\u0131na gelmez. Ba\u015fka alanlarda oldu\u011fu gibi bu alan\u0131n uzmanlar\u0131 da herhalde \u201cMiken d\u00f6nemi\u201d ya da \u201cMikenler\u201d dendi\u011finde sadece Mykenai\u2019\u0131n veya bir \u201cMiken devleti\u201dnin kastedilmedi\u011fini bilecek kadar alanlar\u0131na h\u00e2kimlerdir! I\u015f\u0131k bunun bilimsel bir gerek\u00e7eye dayand\u0131r\u0131lamayaca\u011f\u0131n\u0131 iddia ediyorsa, alternatif \u00f6nerilerini g\u00f6rmemiz gerekir. A\u015fa\u011f\u0131da a\u00e7aca\u011f\u0131m \u00fczere sadece Mikenlerin Girit ya da Anadolu\u2019dan \u201cbelirli alanlardaki\u201d etkilenmeleri b\u00f6yle k\u00f6kl\u00fc bir yeniden adland\u0131rma i\u00e7in yeterli gelmiyor bana. Ayr\u0131ca bunun b\u00f6lgesel bir kronoloji oldu\u011fu da unutulmamal\u0131d\u0131r; bu terim belirli bir co\u011frafyay\u0131 tan\u0131mlamas\u0131ndan dolay\u0131 pratiktir ve I\u015f\u0131k\u2019\u0131n tersini iddia etse de \u00f6zg\u00fcn bir k\u00fclt\u00fcr olarak Mikenlerin, bu k\u00fclt\u00fcr\u00fc en belirgin \u015fekilde temsil eden Mykenai\u2019den t\u00fcretilmi\u015f bir isimlendirmeyle adland\u0131r\u0131lmalar\u0131nda bir sak\u0131nca g\u00f6remiyorum.<\/p>\n

\u201cK\u00fclt\u00fcr G\u00f6\u00e7\u00fc\u201d olmadan, salt oraya geldiler ve topra\u011f\u0131na sahiplendiler diye, M\u00d6 2000-1500 aras\u0131 k\u00fclt\u00fcr evresine \u201cOrta Hellas K\u00fclt\u00fcr\u00fc\u201d demek olmaz; Hellenleri \u00e7a\u011fr\u0131\u015ft\u0131r\u0131r. Daha yar\u0131madan\u0131n g\u00fcneyine gelmeden, o co\u011frafyan\u0131n M\u00d6 3. biny\u0131l k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc \u201cErken Hellas\u201d olarak tan\u0131mlamak hi\u00e7 olmaz. \u00c7\u00fcnk\u00fc Hellas, \u201cHellen yurdu\u201d anlam\u0131nad\u0131r; bir toprak, gelmeden yurt mu olur? S\u00f6z konusu \u201cHellenler\u201d ise, olurmu\u015f ki eski\u00e7a\u011f bilimi bu tan\u0131mda da \u0131srarl\u0131d\u0131r.<\/strong><\/p>\n

Bu zaman aral\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in Miken tan\u0131m\u0131n\u0131 zaten kullanamay\u0131z, ama Hellen de dememeliyiz anla\u015f\u0131lan. O zaman \u00a0ne diyece\u011fiz? I\u015f\u0131k mesela, \u201cErken Anadolu\u201d, \u201cGe\u00e7 Anadolu\u201d ya da \u201cErken Minos\u201d, \u201cGe\u00e7 Minos\u201d gibi bir \u015fey mi \u00f6nermektedir? Bunu mu\u011flak b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in bir fikir y\u00fcr\u00fctemiyoruz. Kald\u0131 ki bu \u00e7a\u011flar i\u00e7in \u201cErken, Orta, Ge\u00e7 Hellas\u201d yerine k\u00fclt\u00fcrlere g\u00f6re bir kronolojinin daha kullan\u0131\u015fl\u0131 olaca\u011f\u0131n\u0131 ve n\u00fcanslar\u0131 belirginle\u015ftirece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnenler de vard\u0131r ve bu \u00f6nerileri belli bir kesim taraf\u0131ndan benimsenmi\u015ftir (\u00f6rne\u011fin duayen Oliver Dickinson). Erken Hellas i\u00e7in Talioti & Eutresis, Lerna ya da Lefkandi gibi isimlendirmeleri kullananlar hi\u00e7 de az de\u011fildir. Nedense I\u015f\u0131k, bir halk\u0131n g\u00f6\u00e7le gelip yeni bir toprakta, o topra\u011f\u0131n yerel halk\u0131n\u0131 katlederek, k\u00f6lele\u015ftirerek veya yerle\u015fimlerini i\u015fgal ederek yerle\u015fme s\u00fcrecinin sadece Mikenlere ya da Hellenlere \u00f6zg\u00fc oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor. Ama bunlar eski\u00e7a\u011fda her zaman rastlayabilece\u011fimiz ger\u00e7ekler; \u00f6rnek vermeye bile gerek yok. Ayr\u0131ca bu s\u00fcrecin her zaman sanc\u0131l\u0131 olmas\u0131 gerekmiyor; baz\u0131 b\u00f6lgeler ve zaman dilimlerinde m\u00fczakereyle, bar\u0131\u015f\u00e7\u0131l bir dif\u00fczyonla (Colin Renfrew\u2019un Hint-Avrupa yay\u0131l\u0131m\u0131 b\u00f6yle bir modele dayan\u0131r) ger\u00e7ekle\u015febilir. Hititlerin Anadolu\u2019ya yabanc\u0131 bir Hint-Avrupa halk\u0131 oldu\u011fu iddias\u0131na (d\u00fcr\u00fcst olmak ad\u0131na aksini \u00f6ne s\u00fcrenler az da olsa var) ne diyece\u011fiz? Hellenler i\u015fgalciyse Hititler ne oluyor? Hitit sanat\u0131 her \u015feyiyle \u00f6zg\u00fcn m\u00fc? K\u0131sacas\u0131, Yunanistan\u2019a yeni bir halk gelmi\u015f ve \u00e7ok \u00e7e\u015fitli alanlardaki bir\u00f6rnek uygulamalarla belirli bir k\u00fclt\u00fcrel, siyasi, dini birlik\u00a0 -Miken k\u00fclt\u00fcr\u00fc- kurma yoluna girmi\u015ftir. \u00dcstelik Hint-Avrupal\u0131lar\u0131n Yunanistan\u2019a ve Avrupa\u2019n\u0131n di\u011fer b\u00f6lgelerine giri\u015fiyle ger\u00e7ekle\u015fen de\u011fi\u015fimler Hint-Avrupa uzman\u0131 Marija Gimbutas taraf\u0131ndan belgelenmi\u015ftir. Yani bir \u201ck\u00fclt\u00fcr g\u00f6\u00e7\u00fc\u201d olmu\u015ftur: g\u00f6m\u00fc geleneklerinin ve hediyelerinin de\u011fi\u015fmesi, sava\u015f\u00e7\u0131 bir toplumun belirginle\u015fmesi, ana tanr\u0131\u00e7a k\u00fclt\u00fcn\u00fcn zay\u0131flamas\u0131, yeni kap formlar\u0131 vb. Yine de I\u015f\u0131k, s\u0131rf Mikenler hen\u00fcz tam anlam\u0131yla ortada g\u00f6r\u00fcnmedi\u011fi i\u00e7in Erken ya da Orta Hellas\u2019\u0131n bu \u015fekilde adland\u0131r\u0131lmamas\u0131n\u0131 talep etmektedir, fakat bu co\u011frafi a\u00e7\u0131dan da gayet pratiktir, \u00e7\u00fcnk\u00fc konu nihayetinde Yunanistan ve buraya gelenler de ileride Miken k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc yaratacak \u201cYunanlard\u0131r\u201d. Bu isimlendirmelerin pratik oldu\u011funu, d\u00f6nem ve k\u00fclt\u00fcrler hakk\u0131nda genel yorumlar ve tan\u0131mlamalar i\u00e7in i\u015fe yarad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6z ard\u0131 etmektedir I\u015f\u0131k. Mesela G\u00fcney Yunanistan\u2019da EH II-III aras\u0131nda, Orta Yunanistan\u2019da EH III sonunda ya\u015fanan k\u00fclt\u00fcrel k\u0131r\u0131lmalar (Carl Blegen ve John Caskey bunlar\u0131 tespit etmi\u015ftir zaman\u0131nda), yeni halk\u0131n kademe kademe ilerlemesini g\u00f6sterir. Yani EH\u2019de zaten yeni bir toplumdan -ister Yunan ister Hellen diyelim- ve onun kademeli yay\u0131l\u0131m\u0131ndan bahsetmek gerekir. \u00d6zetle, tarihi \u00e7a\u011flar\u0131 k\u00fclt\u00fcrlerin ne kadar yarat\u0131c\u0131 olduklar\u0131na g\u00f6re belirleyemeyiz ve belirlemiyoruz zaten (en az\u0131ndan ben tamamen b\u00f6yle kurulmu\u015f bir kronoloji bilmiyorum). Mesela \u00e7anak \u00e7\u00f6mlek formlar\u0131 ve bezemeleri her yerde bulunan dayan\u0131kl\u0131 malzemeler ve k\u0131smen de k\u00fclt\u00fcr de\u011fi\u015fimlerine i\u015faret etti\u011fi i\u00e7in tercih edilir. Bezemelerdeki de\u011fi\u015fim g\u00f6reli kronoloji sa\u011flar, ama Mikenlerin durumunda, anla\u015f\u0131lan yarat\u0131c\u0131 olmad\u0131klar\u0131na g\u00f6re ET\u00c7-OT\u00c7 ve Miken kerami\u011fine dayal\u0131 Yunanistan Tun\u00e7 \u00c7a\u011f\u0131 kronolojisi i\u00e7in mesela \u201cMinos\u201d terimini mi tercih edece\u011fiz? Bu Yunanistan da b\u0131rak\u0131n \u201cs\u00f6m\u00fcr\u00fcc\u00fc\u201d bir k\u00fclt\u00fcr oldu\u011funu, hi\u00e7 yeni bir k\u00fclt\u00fcr\u00fcn bulunmad\u0131\u011f\u0131 anlam\u0131na gelir. K\u0131sacas\u0131 Hellenlere Hellen diyememek gibi bir sorunumuz var; kendilerine ait bir k\u00fclt\u00fcr yaratamaman\u0131n \u00e7aresizli\u011fiyle Anadolu ve Girit\u2019e adanm\u0131\u015f bir \u201cg\u00fcruh\u201d var, ama bunlar k\u00fclt\u00fcr de\u011fil. Yunanistan\u2019daki b\u00fct\u00fcn o sitadeller, surlar vs. hepsi \u00e7al\u0131nt\u0131; biz olmayan bir k\u00fclt\u00fcre ad veriyoruz, zira I\u015f\u0131k\u2019a g\u00f6re sanat\u0131n\u0131z, mimariniz \u201c\u00f6zg\u00fcn\u201d de\u011filse, alfabe i\u015faretlerinizi ba\u015fkalar\u0131ndan ald\u0131ysan\u0131z, baz\u0131 tanr\u0131lar\u0131n\u0131z ithalse k\u00fclt\u00fcr say\u0131lm\u0131yorsunuz. Buna g\u00f6re Eski D\u00fcnya\u2019da adland\u0131racak pek k\u00fclt\u00fcr kalm\u0131yor zaten. Her \u015feye ra\u011fmen e\u011fer I\u015f\u0131k\u2019\u0131n hemen her \u015feyi Girit ve Anadolu\u2019ya atfeden g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne ba\u011fl\u0131 kalacaksak, o h\u00e2lde Tun\u00e7 \u00c7a\u011f\u0131 Yunanistan\u2019\u0131nda ink\u00e2r edilemeyecek bir Girit ya da Anadolu siyasi\/k\u00fclt\u00fcrel egemenli\u011finden bahsetmemiz gerekir. Fakat I\u015f\u0131k\u2019\u0131n ortaya koyduklar\u0131 mimarl\u0131k, din ve sanattaki baz\u0131 esinlenmeler ya da I\u015f\u0131k\u2019\u0131n deyimiyle \u201cs\u00f6m\u00fcr\u00fcler\u201ddir ki bunlar da tek ba\u015flar\u0131na b\u00fct\u00fcn bir kronolojik silsileyi silba\u015ftan yeniden kurmam\u0131z\u0131 gerektirecek kadar \u00e7ok kapsaml\u0131 (baz\u0131 alanlardaki derin etkile\u015fimlerden de\u011fil, toplumun geneline yay\u0131lan bir n\u00fcfuzdan bahsediyorum) etkile\u015fime i\u015faret etmez. Antik Yunanistan\u2019\u0131n bir d\u00f6nemini \u201cOryantalizan\u201d olarak adland\u0131rman\u0131n mant\u0131kl\u0131 gerek\u00e7eleri vard\u0131r, belki Tun\u00e7 \u00c7a\u011f\u0131 Yunanistan\u2019\u0131 i\u00e7in de benzer bir adland\u0131rma \u201cbelirli\u201d bir zaman dilimi i\u00e7in yap\u0131labilir. Fakat nas\u0131l t\u00fcm antik Yunan k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc Anadolu, Yak\u0131ndo\u011fu ve M\u0131s\u0131r\u2019dan ald\u0131\u011f\u0131 onca \u015feye ra\u011fmen yeni bir kronoloji adland\u0131rmas\u0131yla de\u011ferlendiremiyorsak, Mikenler i\u00e7in de ayn\u0131 \u015fey ge\u00e7erli olmal\u0131d\u0131r. Miken \u00e7anak \u00e7\u00f6mle\u011finin form ve bezemede Girit\u2019i temel almas\u0131 bu ba\u011flamda \u00f6nemli de\u011fildir. As\u0131l \u00f6nemli olan, \u201c\u00e7al\u0131nt\u0131\u201d olsa da Miken kerami\u011finin Yunanistan\u2019da \u00fcretilmi\u015f olmas\u0131 ve bize g\u00f6reli kronoloji sa\u011flamas\u0131d\u0131r, yani isimlendirme pratik bir nedene dayan\u0131r; burada \u00f6l\u00e7\u00fct estetik ya da yarat\u0131c\u0131 kayg\u0131lar de\u011fildir. \u0130konografik ve sanatsal gelenekler, \u00fcsluplar (yarat\u0131c\u0131l\u0131ktan ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak), malzeme vb.dir.<\/p>\n

Mykenai kale kap\u0131s\u0131 \u00fczerindeki \u00fc\u00e7gen al\u0131nl\u0131kta betimlenen aslanlar da, ortas\u0131nda Anatanr\u0131\u00e7a\u2019y\u0131 somutuyla simgeleyen \u201ca\u011fa\u00e7\u201d s\u00fctun da \u00a0ancak bir Giritli ustan\u0131n elinden \u00e7\u0131km\u0131\u015f olabilirdi.<\/strong><\/p>\n

S\u00f6z konusu s\u00fctun betiminin\u00a0 ana tanr\u0131\u00e7a olarak yorumu san\u0131r\u0131m yaz\u0131s\u0131nda bahsetti\u011fi eserinde daha geni\u015f bir \u015fekilde ele al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Ancak bu metine ba\u011fl\u0131 kalarak \u015funa dikkat \u00e7ekmek isterim: Aslanl\u0131 Kap\u0131\u2019daki s\u00fctunun do\u011frudan saray\u0131, saray otoritesini temsil eden basit bir sembol oldu\u011funa dair iddialar hayli yayg\u0131n. Yani dinsel bir sembolden ziyade saray\u0131n sadele\u015ftirilmi\u015f bir temsili olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor (mesela tan\u0131nm\u0131\u015f Miken uzman\u0131 John G. Younger). \u0130lk yaz\u0131mda belirtti\u011fim gibi, I\u015f\u0131k\u2019\u0131n kendi iddias\u0131n\u0131 ortaya koymas\u0131 yetmez, yaz\u0131lar\u0131nda mesela bu iddiaya kar\u015f\u0131 da ikna edici fikirler \u00f6ne s\u00fcrm\u00fc\u015f olmas\u0131 gerekir ki sav\u0131n\u0131n sa\u011flaml\u0131\u011f\u0131na \u015f\u00fcphe duymadan inanabilelim.<\/p>\n

M\u00d6 2000 \u2013 1200 aras\u0131 Orta ve Ge\u00e7 Tun\u00e7 \u00c7a\u011f\u0131 boyunca m\u00fclk\u00fc olan topraklarda kendine \u00f6zg\u00fc tan\u0131mlanabilir bir Hellen sanat\u0131n\u0131 ve k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc yaratamayan, buldu\u011funa ve g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcne sahiplenerek ba\u015fkas\u0131n\u0131n eme\u011fini s\u00f6m\u00fcren bir Akha\u2019y\u0131 tekrar konu\u015faca\u011f\u0131z.<\/strong><\/p>\n

Yukar\u0131da de\u011findi\u011fim gibi, EH ve OH Miken k\u00fclt\u00fcr\u00fcne giden bir s\u00fcreci ifade eder; Mikenler g\u00f6kten zembille inmemi\u015ftir ve elbette \u00f6nceki y\u00fczy\u0131llar\u0131n birikimlerini Anadolu, Girit ve Do\u011fu\u2019dan ald\u0131klar\u0131n\u0131n da katk\u0131s\u0131yla \u00f6nemli bir k\u00fclt\u00fcr olu\u015fturmak i\u00e7in kullanm\u0131\u015flard\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla EH ve OH Yunan toplumunun \u201cyarat\u0131c\u0131\u201d olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, Miken k\u00fclt\u00fcr\u00fcne \u00f6zg\u00fcn hi\u00e7bir katk\u0131 yapmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyemeyiz. Bunun \u00f6tesinde I\u015f\u0131k\u2019\u0131n toptanc\u0131 ve k\u00fc\u00e7\u00fcmseyici ifadeleri bilimsel bir de\u011ferlendirme de de\u011fildir. Bir k\u00fclt\u00fcr\u00fc \u201cyarat\u0131c\u0131 olmamakla\u201d su\u00e7lamak gibi, sosyal bilimcilerin kabul edemeyece\u011fi bir yakla\u015f\u0131m s\u00f6z konusudur. Sanki Hellenler d\u0131\u015f\u0131nda her Eski D\u00fcnya k\u00fclt\u00fcr\u00fc en ba\u015f\u0131ndan beri \u00f6zg\u00fcnd\u00fcr ve hi\u00e7 \u201cs\u00f6m\u00fcrmemi\u015ftir.\u201d Bu savunulmas\u0131 imk\u00e2ns\u0131z bir pozisyondur bence. Ayr\u0131ca burada Hellas tan\u0131mlamas\u0131n\u0131 hakl\u0131 \u00e7\u0131karacak kriter, her ne kadar \u00e7e\u015fitli esinlenmeler bulunsa da \u00f6nceki d\u00f6nemlerde g\u00f6r\u00fclmeyen keramik formlar\u0131 ve bezemeleri, mimari vb.dir; yani arkeolojik kay\u0131tta farkl\u0131 bir isimlendirmeyi gerektirecek de\u011fi\u015fimler s\u00f6z konusudur ve bu de\u011fi\u015fimlerin de illa \u201cg\u00f6steri\u015fli\u201d, \u201csanatsal\u201d, \u201cyarat\u0131c\u0131\u201d olmas\u0131 gerekmez.<\/p>\n

Parlak bir \u00e7a\u011f\u0131n ard\u0131ndan ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 Akhalara yitiren bir Girit\u2019ten beklenendi, sanatta, yitirilen \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011fe ve refaha ko\u015fut giden bir \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u2026 Kendi sanat\u0131n\u0131 yaratabilemeyi\u015fin \u00e7aresizli\u011fi i\u00e7inde bu Girit tarz\u0131, Akha sanat\u0131n\u0131 da s\u00fcr\u00fckler pe\u015finden. Yarat\u0131lar Girit\u2019ten midir, ya da B\u00fcy\u00fck Akha \u00dclkesi\u2019nin herhangi bir ba\u015fka yerinden midir; farketmez.<\/strong><\/p>\n

\u201cKendi sanat\u0131n\u0131 yaratabilemeyi\u015fin \u00e7aresizli\u011fi\u201d gibi \u00e7ok \u00f6znel, romantik, sanki I\u015f\u0131k Mikenlerin g\u00f6zlerinde bu \u00e7aresizli\u011fi g\u00f6rm\u00fc\u015f gibi bir ifadenin bilimsel ge\u00e7erlili\u011fi olamayaca\u011f\u0131n\u0131, \u201csanat yaratamamas\u0131n\u0131n\u201d bize bir k\u00fclt\u00fcr\u00fc k\u00fc\u00e7\u00fcmseme hakk\u0131 vermedi\u011fini vurgulamak isterim. Ne kadar basit, \u201cyoz\u201d, \u201cbeceriksiz\u201d olursa olsun her toplumun mutlaka \u00f6zg\u00fcn yanlar\u0131 vard\u0131r; onlara k\u00fclt\u00fcr dememizin bir sebebi olmal\u0131 de\u011fil mi? Bu \u00e7ok yal\u0131n ve hak vermek i\u00e7in sosyal bilimler y\u00fcksek tahsili yapmaya bile gerek olmayan ger\u00e7ek, I\u015f\u0131k taraf\u0131ndan yok say\u0131lmaktad\u0131r. Mikenlerin Girit\u2019e \u00e7ok \u015fey bor\u00e7lu oldu\u011fu, Anadolu\u2019dan, Yak\u0131ndo\u011fu ve M\u0131s\u0131r\u2019dan etkilendiklerini zaten kabul ediyoruz, ama bir toplumu tamamen \u201cbeceriksiz\u201d kabul edip \u00e2deta \u201c\u00f6zg\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131\u201d i\u00e7in su\u00e7lamak? Modern literat\u00fcrde bu etkile\u015fimlerden zaten s\u0131k\u00e7a bahsediliyor. T\u00fcm Bat\u0131 akademisi sanki buna kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131yormu\u015f gibi bir alg\u0131 yarat\u0131yor I\u015f\u0131k, ama b\u00f6yle de\u011fil. Anla\u015f\u0131lan ona g\u00f6re bir k\u00fclt\u00fcr\u00fcn \u00f6zg\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc tan\u0131mlayan tek \u015fey sanat, mimari, alfabe; yoksa yaz\u0131m\u0131n ilk b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde de\u011findi\u011fim \u00fczere etkin b\u00fcrokrasi ve ar\u015fiv prati\u011fi, sava\u015f sanat\u0131ndaki beceri, diplomatik ve ticari ba\u015far\u0131lar, kaynak kullan\u0131m\u0131, siyasi organizasyon becerisi, farkl\u0131 dini uygulamalar, dil, an\u0131tsal mimarideki beceri vb. pek bir anlam ifade etmiyor. Mimaride Mikenlerin ba\u015fvurdu\u011fu bir\u00e7ok teknik (ah\u015fap iskelet, duvar i\u00e7lerinde moloz dolgu, kesme ta\u015flar, duvar resimleri) Girit\u2019ten, bunu ink\u00e2r eden yok, ama al\u00e7akg\u00f6n\u00fcll\u00fc Minos \u00f6rneklerinden al\u0131narak an\u0131tsal h\u00e2le getirilmi\u015f tholos<\/em> mezarlar\u0131n (Atreus\u2019un Hazine Binas\u0131, Klytaimnestra\u2019n\u0131n Mezar\u0131) in\u015fas\u0131 takdire \u015fayan bir mimari beceridir. Savunma mimarisi de ayn\u0131 \u015fekilde etkileyicidir: Tiryns\u2019in surlar\u0131 8 m kal\u0131nl\u0131\u011f\u0131ndad\u0131r ve g\u00fcn\u00fcm\u00fcze ula\u015fan y\u00fcksekli\u011fi 13 metredir, tonlarca ta\u015f kayda de\u011fer bir organizasyon ve kaynak kullan\u0131m\u0131yla \u00e7\u0131kar\u0131l\u0131p, i\u015flenip yerle\u015ftirilmi\u015ftir. \u00d6rnekler \u00e7o\u011falt\u0131labilir.<\/p>\n

Saraylar D\u00f6nemi\u2019nin ba\u015flang\u0131c\u0131nda Girit, hiyeroglif yaz\u0131s\u0131n\u0131 bile M\u0131s\u0131r\u2019da olandan farkl\u0131 yazarken; kendi yaz\u0131s\u0131n\u0131 yaratma \u00e7abas\u0131 i\u00e7inde emek verirken; Akhalar Knossos\u2019a sahipli\u011fin ard\u0131ndan Linear B \u00e7izgi yaz\u0131s\u0131n\u0131 bile Girit\u2019in Yeni Saraylar D\u00f6nemi\u2019nde geli\u015fimini tamamlayan Linear A\u2019s\u0131ndan t\u00fcretirler ve onu yaln\u0131zca ticari hesaplar ve mal varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 listelerle kay\u0131t alt\u0131na alma gibi basit \u015fekliyle kullan\u0131rlar. Ege ve Do\u011fu Akdeniz ticaretine egemen bir d\u00fcnya devletinin k\u00fclt\u00fcr ve sanat\u0131n\u0131 en g\u00fc\u00e7l\u00fc zamanda bile ba\u015fka halklar\u0131n eme\u011fi \u00fczerine oturtmas\u0131, onunla birlikte \u00e7\u00f6k\u00fc\u015fe ge\u00e7mesi, yani bir k\u00fclt\u00fcr erozyonu ya\u015fan\u0131rken \u201cefendinin, k\u00f6lesine\u201d uymas\u0131, tabiat\u0131nda yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n olmay\u0131\u015f\u0131yla a\u00e7\u0131klanabilir.<\/strong><\/p>\n

Yine \u201cyarat\u0131c\u0131 olmamakla\u201d su\u00e7lama. Alfabeden gideceksek T\u00fcrklerin bir zamanlar Arap harflerini, \u015fimdi de Latin harflerini benimsemi\u015f olmas\u0131 bizim yarat\u0131c\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 g\u00f6steren bir kriter belki de (runik harflere dair bilgim yok elbette, ama mant\u0131\u011f\u0131 g\u00f6stermek istedim). I\u015f\u0131k\u2019\u0131n verdi\u011fi bilgiler eksik: Evet, Mikenler Linear A i\u015faretlerini adapte etmi\u015ftir, ama kendi dillerini yazmak i\u00e7in; ayr\u0131ca kendi icatlar\u0131 olan baz\u0131 yeni i\u015faretler de kullanm\u0131\u015flard\u0131r. Daha da \u00f6nemlisi, I\u015f\u0131k Mikenleri, Linear B\u2019yi sadece envanter listeleri i\u00e7in kulland\u0131klar\u0131 i\u00e7in k\u00fc\u00e7\u00fcmsemektedir bu sefer, fakat Linear A\u2019n\u0131n da tamamen ayn\u0131 nedenlerle kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtmemektedir. Bu da san\u0131r\u0131m Minoslular\u0131n \u201cyarat\u0131c\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131\u201d biraz \u201cbaltalamaktad\u0131r\u201d kan\u0131mca. \u201cEfendisinin k\u00f6lesine uymas\u0131\u201d ifadesini g\u00f6ren bir Klasikbilimcinin akl\u0131na \u201cfethettiklerinin esiri olan fatihler\u201d, yani Yunan k\u00fclt\u00fcr\u00fcne \u201cesir olmu\u015f\u201d Romal\u0131lar gelecektir muhtemelen. Bu, Romal\u0131lar\u0131 ac\u0131mas\u0131z, emperyalist, kaba ve yarat\u0131c\u0131l\u0131ktan yoksun ilan etmemiz i\u00e7in gerekli kan\u0131tlardan biri olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kmaktad\u0131r I\u015f\u0131k\u2019\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnce yap\u0131s\u0131na g\u00f6re herhalde. Bir de \u201ck\u00fclt\u00fcr erozyonu\u201d meselesi var. Mesela \u00e7anak \u00e7\u00f6mle\u011fi ele alal\u0131m: GH IIB ve IIIA1\u2019e kadar Minos form ve bezemelerine \u00e7ok ba\u011fl\u0131 kalan Miken kerami\u011fi, bu tarihlerden sonra kendi \u00f6zg\u00fcn \u00fcr\u00fcnlerini vermeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Burada \u015funu belirtmekte fayda var: \u201c\u0130\u015fgalci\u201d ve k\u00fclt\u00fcrel a\u00e7\u0131dan nispeten \u201cgeri\u201d bir k\u00fclt\u00fcr, \u00e7evre k\u00fclt\u00fcrlerle de etkile\u015fimleri sonucunda sanatsal ya da edebi a\u00e7\u0131dan kendi i\u00e7inde \u2013bazen genel tarihi s\u00fcre\u00e7 i\u00e7inde de \u00e7ok \u00f6nemli- bir \u201czirve\u201d ya\u015far. Roma edebiyat\u0131 Ennius, Andronicus gibi Yunan k\u00f6lelerin sayesinde ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r, fakat bir s\u00fcre sonra Romal\u0131lar da kendi \u00f6zg\u00fcn ve ba\u015far\u0131l\u0131 eserlerini vermi\u015flerdir. Dolay\u0131s\u0131yla Mikenlerden kendisinden daha \u201cy\u00fcksek\u201d Girit sanat\u0131n\u0131 taklit etmeleri, ondan esinlenmeleri, fakat bir s\u00fcre sonra kendi yarat\u0131lar\u0131n\u0131 \u00fcretmelerini beklemek gayet do\u011fal olmal\u0131d\u0131r. Bir k\u00fclt\u00fcr\u00fcn gelene\u011finde, ge\u00e7mi\u015finde illa \u201cy\u00fcksek sanat\u201d olmal\u0131 m\u0131d\u0131r? Kopyac\u0131 bile olsa hi\u00e7 mi \u00f6zg\u00fcn bir \u015fey katamaz bir k\u00fclt\u00fcr? Katar elbette, \u00f6yle olmasayd\u0131 arkeolojik malzemeden yola \u00e7\u0131k\u0131p k\u00fclt\u00fcr (halk de\u011fil) tan\u0131m\u0131 yapamazd\u0131k. Nitekim Mikenler de Ephyra kadehlerini \u00fcretmi\u015fler, Minos \u00e7anak \u00e7\u00f6mle\u011finde ve duvar resimlerinde g\u00f6rmedi\u011fimiz sava\u015f sahnelerini ortaya koymu\u015flard\u0131r. Dahas\u0131 bu ve di\u011fer \u00e7anak \u00e7\u00f6mleklerin Adriyatik\u2019ten Troia\u2019ya ve Filistin b\u00f6lgesine kadar yerel imitasyonlar\u0131n\u0131n yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 unutmamal\u0131y\u0131z. Bu \u201cd\u00fc\u015f\u00fck\u201d \u00e7anak \u00e7\u00f6mle\u011fin \u2013ve i\u00e7indekilerin- Akdeniz d\u00fcnyas\u0131nda talep g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. \u00d6rnekler \u00e7o\u011falt\u0131labilir, ama \u015funu vurgulayarak bitireyim: I\u015f\u0131k Mikenlerin her \u015feyi oldu\u011fu gibi alm\u0131\u015f olsa bile bunlar\u0131 farkl\u0131 ikonografik ve k\u00fclt\u00fcrel ama\u00e7larla kullanma ihtimallerini, yani malzemeler de\u011filse de onlar\u0131 kullanma bi\u00e7iminin Mikenlere \u00f6zg\u00fc olabilece\u011fini, bunun da pek\u00e2l\u00e2 o k\u00fclt\u00fcr\u00fc \u201c\u00f6zg\u00fcn\u201d olarak nitelemek i\u00e7in bir \u00f6l\u00e7\u00fct yerine ge\u00e7ebilece\u011fini g\u00f6z ard\u0131 etmektedir.<\/p>\n

Bu nas\u0131l bir \u201cher \u015feye kadir Hellen\u201d masal\u0131d\u0131r ki d\u00fcnya insan\u0131n\u0131n \u201c\u0130ncil\u2019den sonra en \u00e7ok okudu\u011fu\u201d bir \u0130lias Destan\u0131\u2019n\u0131n varolu\u015f nedenini bile; k\u00f6kende yaz\u0131s\u0131n\u0131 bile yaratamayan ve Girit\u2019ten \u00f6\u011frendi\u011fiyle de salt envanter kay\u0131tlar\u0131 tutma d\u00fczeyinde kalan bir \u201cAkha k\u00fclt\u00fcr\u00fcne\u201d ba\u011flama \u00e7abas\u0131 vard\u0131r. \u0130nanmas\u0131 zordur, ancak; kan\u0131t\u0131n\u0131, Homeros diliyle \u201cM\u00d6 15. ile 13.\/12. y\u00fczy\u0131l Akha Hellencesi\u2019nin Linear B- dili aras\u0131nda benzerliklerde\u201d arayan eski\u00e7a\u011f bilimciler az de\u011fildir.<\/strong><\/p>\n

I\u015f\u0131k\u2019\u0131n bu iddias\u0131 ciddi yanl\u0131\u015flar i\u00e7eriyor ve ifadelerinden s\u00f6zl\u00fc gelene\u011fin nesilden nesile nas\u0131l ge\u00e7ti\u011fi ve Miken ikonografisinde ozan betimleri gibi baz\u0131 konular hakk\u0131nda yeterli bilgi sahibi olmad\u0131\u011f\u0131 izlenimini ediniyorum. Linear B ile verimli kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmalar elbette yap\u0131l\u0131yor, ama bu iddian\u0131n temeli sadece o de\u011fil. I\u015f\u0131k\u2019\u0131n tek dayana\u011f\u0131, Mikenlerin kendi alfabelerini bile yaratamam\u0131\u015f olmamalar\u0131 gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. Yani Homeros her \u015feyi bir kerede, Tun\u00e7 \u00c7a\u011f\u0131\u2019ndan ta\u015f\u0131nm\u0131\u015f hi\u00e7bir gelene\u011fe ba\u011fl\u0131 kalmaks\u0131z\u0131n m\u0131 yaratt\u0131? S\u00f6zl\u00fc gelenek dinami\u011finin nas\u0131l i\u015fledi\u011fini bilenler bunu inand\u0131r\u0131c\u0131 bulmayacakt\u0131r. Her destan \u00e7ok uzun bir s\u00f6zl\u00fc gelene\u011fin sonunda, nesiller boyu vezni, ifadeleri, tamlamalar\u0131 vb. m\u00fckemmelle\u015ftirilerek, her bir ozan\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131 katk\u0131larla sonunda yaz\u0131ya ge\u00e7irilmi\u015ftir. K\u0131sacas\u0131 Homeros ya da Ilias<\/em> bu gelene\u011fin sebebi de\u011fil, sonucudur. I\u015f\u0131k\u2019\u0131n iddias\u0131n\u0131n aksine, Mikenlerin bir aiodos <\/em>gelene\u011fine sahip oldu\u011funa ve Ilias<\/em>\u2019\u0131n \u00e7ekirde\u011finin bu d\u00f6nemde olu\u015fturuldu\u011funa dair \u00e7ok makul kan\u0131tlar vard\u0131r. Bu, Homeros ya da Ionia\u2019n\u0131n b\u00fcy\u00fck katk\u0131s\u0131n\u0131 ink\u00e2r anlam\u0131na gelmez, ama d\u00fcnyadaki t\u00fcm halk destanlar\u0131n\u0131n ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 zaten t\u0131pk\u0131 Ilias\u2019<\/em>taki gibi uzun bir s\u00f6zel gelene\u011fin sonucunda \u2013ve zaman zaman ba\u015fka k\u00fclt\u00fcrlerin efsanelerini \u00f6z\u00fcmseyerek- olmu\u015ftur. Merakl\u0131s\u0131 i\u00e7in ar\u015fivi Internet\u2019te eri\u015fime a\u00e7\u0131k olan Milman Parry\u2019nin \u00e7\u0131\u011f\u0131r a\u00e7\u0131c\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 bunu \u00e7ok \u00f6nce g\u00f6stermi\u015ftir. Parry Balkanlar\u2019daki ara\u015ft\u0131rmalar\u0131nda Yugoslav ozanlar\u0131n on binlerce dizelik destanlar\u0131 ezberden okuyabildiklerini ispatlayarak o zaman h\u00e2kim olan, Ilias<\/em> gibi an\u0131tsal bir eserin s\u00f6zel bir \u015fekilde y\u00fczy\u0131llar boyunca aktar\u0131lm\u0131\u015f olamayaca\u011f\u0131 sav\u0131n\u0131 \u00e7\u00fcr\u00fctm\u00fc\u015ft\u00fcr. K\u0131sacas\u0131 Mikenlerin alfabelerini ithal etmi\u015f olmas\u0131 ya da sadece ar\u015fiv i\u00e7in kullanm\u0131\u015f olmalar\u0131, destanlar\u0131n s\u00f6zel olarak Miken saraylar\u0131nda ya da halk aras\u0131nda dola\u015fmad\u0131\u011f\u0131 anlam\u0131na gelmez. Parry\u2019nin \u00f6tesinde, Miken ikonografisinde de ozan betimlerine ve m\u00fczik aletlerine \u2013destan m\u00fczik e\u015fli\u011finde okunuyordu- rastl\u0131yoruz. Attika\u2019daki Menidhi tholos<\/em>unda M\u00d6 13. y\u00fczy\u0131la ait fildi\u015finden bir lir bir sava\u015f\u00e7\u0131 bedeniyle birlikte bulunmu\u015ftur (Ilias<\/em>\u2019ta da kahramanlar\u0131n \u00e7alg\u0131daki ustal\u0131klar\u0131ndan ve hik\u00e2ye\u00a0 anlatmadaki becerilerinden bahsedilir); Pylos\u2019tan \u00fcnl\u00fc \u201cOrpheus\u201d freskinde lir \u00e7alan bir ozan resmedilir. Benzer betimlere GT\u00c7 Tirnys, K\u0131br\u0131s \u00e7anak \u00e7\u00f6mle\u011finde ve Geometrik Atina vazolar\u0131nda \u015fahit oluyoruz. Dilbilimsel kan\u0131tlar aras\u0131nda sadece baz\u0131lar\u0131ndan bahsedecek olursak: \u00d6ncelikle destan\u0131n yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131 heksametron<\/em> vezninin c\u00fcmle yap\u0131s\u0131n\u0131 bozmak u\u011fruna inatla uygulanm\u0131\u015f olmas\u0131 ve ba\u011flama uygun d\u00fc\u015fmese bile karakterlere yak\u0131\u015ft\u0131ran s\u0131fatlar (benzer uygulamalar\u0131 mesela Slav ya da Hint destanlar\u0131nda da g\u00f6r\u00fcr\u00fcz) ancak uzun s\u00fcren bir gelene\u011fin sonunda son hallerini alm\u0131\u015f olmal\u0131d\u0131r. Homeros masa ba\u015f\u0131nda oturup destan yazmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, bu \u201cform\u00fcller\u201d ozan\u0131n kelimeleri vezine uydurmas\u0131 i\u00e7in avantaj sa\u011flar; form\u00fcllerin ayak \u00f6l\u00e7\u00fcleri bilindi\u011finden, ozan\u0131n avantaj\u0131na, vezne uydurmak i\u00e7in geriye daha az kelime kalacakt\u0131r ya da tam tersi: istenilen eylem aktar\u0131ld\u0131ktan sonra dizede kalan yer, aya\u011f\u0131 uygun birka\u00e7 form\u00fclle doldurulur. Bunlar ancak uzun bir s\u00f6zl\u00fc gelene\u011fin sonucunda deneme yan\u0131lmayla yerle\u015fmi\u015f pratiklerdir. Destanlar\u0131n Tun\u00e7 \u00c7a\u011f\u0131\u2019na kadar gitti\u011fine i\u015faret eden bir ba\u015fka i\u00e7kin kan\u0131t, vezindeki baz\u0131 uyumsuzluklar\u0131n, bunu yaratan kelimelerin geriye do\u011fru Linear B rekonstr\u00fcksiyonlar\u0131 yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda ortadan kalkmas\u0131d\u0131r. \u00d6rne\u011fin Canterbury Tales<\/em>\u2019i moden \u0130ngilizceyle okudu\u011fumuzda bozulan vezin, Orta\u00e7a\u011f \u0130ngilizcesine d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczde d\u00fczelir vs.\u00a0 Elbette Homeros\u2019un kendi zaman\u0131nda g\u00f6rm\u00fc\u015f olamayaca\u011f\u0131 baz\u0131 nesnelerin Miken \u00e7a\u011f\u0131nda kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 biliyoruz: yabandomuzu di\u015finden mi\u011fferler, y\u00fcksek kalkanlar, m\u0131zraklar vb. B\u00fct\u00fcn bunlar ve daha fazla kan\u0131t, Homeros\u2019un arkas\u0131ndaki uzun soluklu bir gelene\u011fi kendi d\u00f6neminin edebi gelenekleri ve k\u00fclt\u00fcr\u00fcyle harmanlayarak ortaya koydu\u011funa i\u015faret eder.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Bu yaz\u0131n\u0131n ilk b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde\u00a0 Prof. Dr. Fahri I\u015f\u0131k’\u0131n Akt\u00fcel Arkeoloji sayfas\u0131ndaki Mikenlerle ilgili iki makalesine dair genel itirazlar\u0131m\u0131 belirtmi\u015ftim (ilk b\u00f6l\u00fcm ve I\u015f\u0131k’\u0131n yaz\u0131s\u0131na ait ba\u011flant\u0131lar i\u00e7in: https:\/\/go.shr.lc\/3fpmTI1). \u0130kinci b\u00f6l\u00fcmde ise baz\u0131 ifadelerini al\u0131nt\u0131lay\u0131p ele\u015ftirilerimi daha ayr\u0131nt\u0131l\u0131 ortaya koymak istedim. Koyu renkli ifadeler I\u015f\u0131k’a aittir. Bu ger\u00e7e\u011fe kar\u015f\u0131n; birbirlerine akrabal\u0131k ba\u011f\u0131yla ba\u011fl\u0131 derebeyliklerle y\u00f6netilen, gerekti\u011finde … <\/p>\n